Symbolika kolorów na ikonach

Czerń, czyli brak światła.

Przeciwieństwem bieli jest czerń2, jako nie mająca światła i pochłaniająca wszystkie kolory. Kolor czarny używany jest
w ikonografii rzadko. Symbolizuje ciemność i grzech, zło, wszystko co jest przeciwne światłu i dobru, oznacza brak obecności Boga, który jest źródła światła. Piekło na ikonach jest zwykle przedstawiane w postaci czarnej, zionącej przepaści, otchłani. Jednakże ta otchłań została na zawsze zwyciężona.

Czerń wnętrza groty na ikonie „Bożego Narodzenia” reprezentuje rozległe ciemności, otchłań, rozpacz i piekło. Oznacza to,
że przed narodzinami Jezusa świat był pogrążony w ciemnościach grzechu i oddzielony od Boga. Czarny kolor może więc wyrażać potrzebę zbawienia i zbawczego działania, których symbolem jest właśnie narodziny Jezusa. Syn Boży rodzi w tym miejscu, aby rozświetlić ciemność otchłani. Z tej samej otchłani na ikonie „Zstąpienia do Otchłani’ („Zmartwychwstania”) Chrystus wydobywa Prarodziców Adama i Ewę, których grzech wprowadził ludzkość w niewolę grzechu i władzę śmierci. Otchłań otwiera się pod nogami zmartwychwstałego Chrystusa, stojącego na złamanych wrotach piekła. Na ikonie ,,Ukrzyżowanie” pod krzyżem stojącym na Golgocie otwiera się czarna dziura, w której widoczna jest głowa Adama, pierwszego człowieka. Adam, pierwszy człowiek, zgrzeszył i umarł, drugi Adam – Chrystus, bezgrzeszny, zdeptał śmierć
i zmartwychwstał, uwalniając wszystkich spod jej władzy, otwierając bramy Nieba – wyciągając człowieka z ciemności
w światłość. Czarna jest też pieczara, z której wypełza smok, rażony przez św. Jerzego.

W pozostałych wypadkach nie powinno używać się czarnego koloru. Na przykład, kontur postaci, który z odległości wydaje się być czarnym, w rzeczywistości jest ciemno czerwony, brązowy, ale nie czarny. W przemienionym świecie nie ma miejsca na ciemność, ponieważ Bóg jest światłością, i nie ma w Nim żadnej ciemności.

Czerwień i błękit.

Kolory błękitny i czerwony, które jako zasada występują razem, reprezentują miłosierdzie i prawdę, piękno i dobro, oraz ziemię i niebo. Te zasady, które w świecie grzechu są oddzielone i walczą ze sobą, w Bogu łączą się i współdziałają harmonijnie.

Szaty Jezusa zwykle malowane są w kolorach czerwonym (chiton) i błękitnym (himation – wierzchnie okrycie). Czerwień symbolizuje ludzką naturę Chrystusa, krew, życie, męczeństwo i cierpienie, ale również oznacza królewską godność (purpura). Natomiast błękit wyraża boską naturę, niebo, nieosiągalność tajemnicy i głębię objawienia. W Jezusie Chrystusie te przeciwstawne światy łączą się – tak jak dwie natury, boska i ludzka, są w Nim zjednoczone, ponieważ On jest zarówno prawdziwym Bogiem, jak i prawdziwym Człowiekiem (unia hipostatyczna).

Kolory szat Bogurodzicy również najczęściej malowane są w kolorach błękitnym i czerwonym. Jednakże kolory te występują
w odwrotnym porządku. Szata spodnia Matki Bożej jest błękitna, a okrywa ją czerwona chusta, zwana maforionem. Symbolika nieba i ziemi zostaje tutaj przedstawiona w inny sposób. Tajemnica Wcielenia Boga czyni Maryję Bogurodzicą. Chrystus, będący Przedwiecznym Bogiem, stał się człowiekiem, rodząc się z ziemska kobiety, która rodząc Boga, stała się jest Bogurodzicą. Ostateczne zstąpienie Boga na świat jest dla nas pierwszym krokiem w naszej drodze ku Niemu, i właśnie
w tej naszej drodze, wznoszeniu się ku Bogu, spotykamy Bogurodzicę. Połączenie czerwieni i błękitu ukazuje także tajemnicę
i świętość Maryi – połączenia boskiego macierzyństwa i przywileju dziewictwa. Obok tytułu Matka Boża drugim tytułem, którym chyba najczęściej bywa określana i przyzywana Maryja, jest tytuł Dziewica. Kolor błękitny to symbol jej czystości, delikatności i łaski. Błękitny kolor symbolizuje również Niebo, co wskazuje na jej wyjątkową pozycję jako Matki Chrystusa, Królowej Nieba. To piękne nawiązanie do jej roli jako Opiekunki wszystkich wiernych.

Połączenie czerwieni i błękitu można zobaczyć na ikonach, które tak lub inaczej odnoszą się do tajemnicy Wcielenia Boga,
tj. ,,Chrystus w Majestacie”, Krzak gorejący”, Trójca Święta”.

Czerwony kolor szat męczenników jest symbolem krwi i ognia, które odnoszą się do wspólnoty z ofiarą Chrystusa oraz do zapowiedzianego przez Św. Jana Chrzciciela „chrztu Duchem Świętym i ogniem”. Czerwony kolor symbolizuje ogień Ducha, którym Pan chrzci swoich wybranych, w tym ogniu wypalane jest złoto świętych dusz.

Żółty (ochra).

Żółty kolor na ikonach nawiązuje do światła i jasności, które jest utożsamiane z boskością. Odzwierciedla on promienność
i boską obecność, symbolizuje również oświecenie, chwałę i czystość oraz oczekiwanie i nadzieję na przyszłe wieczne zmartwychwstanie i życie po śmierci.

Ochra, żółte tło to kolor najbardziej bliski w widmie słonecznym złotu i z tego powodu często używany zamiast złota.

Zieleń, kolor ziemi.

Zieleń to symbol nadziei i odrodzenia. Zieleń na ikonach, jest często wykorzystywana jako tło dla postaci świętych lub jako kolor ich szat, co nadaje im dodatkowy wymiar duchowy. Kolor ten jest również często kojarzony z naturą i życiem. Symbolizuje on nowe początki, odrodzenie, a także płodność i wzrost roślinności. Symbolika tego koloru ukazuje głębokie połączenie między człowiekiem a naturą, jak również pomiędzy człowiekiem a Bogiem. Zielony kolor na ikonach inspiruje nas do pogłębiania relacji ze światem zwierząt i roślin, które są darem Boga dla nas, odkrycia spokoju poprzez harmonię
z otaczającym nas światem oraz przypomina nam o bliskości Boga.

Jednym z najbardziej znanych wizerunków, gdzie używa się koloru zielonego, jest przedstawienie św. Jana Chrzciciela. Jest On często ukazywany w tunice zielonego koloru, przypominające, że prowadził życie ascetyczne na pustkowiu, blisko natury. Jego strój wskazuje także na misję, jaką było przygotowanie drogi dla Jezusa Chrystusa.

Inne postacie święte, takie jak Apostołowie czy święci mnisi również często noszą zielone szaty na ikonach. Ten kolor podkreśla ich pokorę, prostotę i bliskość z naturą. Przez noszenie zielonych szat, wyrażają swoje oddanie Bogu i skromność,
a jednocześnie nawiązują do wzoru życia świętego Jana Chrzciciela.

Zielona jest też czasami szata Matki Bożej, co odzwierciedla Jej czystość i niewinność.

Brąz – człowiek i pokora.

Kolor brązowy, będący pochodną mieszanki kolorów żółtego i czerwonego symbolizuje człowieka, pokorę, jedność i ziemię,
a w konsekwencji aspekty ziemskiego życia. Święci przedstawieni na ikonach w ten sposób nabierają cech harmonii z naturą oraz łączności z życiem codziennym. Przykładowo, św. Franciszek z Asyżu często ukazywany jest na ikonach w brązowym habicie, co podkreśla jego pokorę i głęboką więź z przyrodą.

Kolor ten ma także silne odniesienia do ciała ludzkiego. Możemy odnieść się do przykładu św. Józefa, który, będąc opiekunem Jezusa, często występuje na ikonach w brązowej szacie. Ten odcień podkreśla jego rolę jako człowieka o głębokiej wierze
i oddania Bogu.

Brązowy kolor symbolizuję także pokorę. Wszechwiedzący Bóg staje się człowiekiem, akceptując cierpienia i ograniczenia doczesnego życia. Kolor brązowy na ikonie przypomina o tej wyjątkowej pokorze Boga.

Oczywiście, istnieje wiele innych kolorów, które można spotkać na ikonach świętych, z różnymi znaczeniami w kontekście każdego wizerunku. Ważne jest by pamiętać, że kolory na ikonach są nie tylko wyrazem artystycznym, ale również głęboko zakorzenionymi symbolami naszej wiary. Odkrywanie tych kolorowych kodów jest fascynujące i pozwala nam głębiej zanurzyć się w mistycyzmie ikon.

Kolor na ikonach jest również nierozerwalnie złączony ze światłem. Ikona jest malowana światłem. Praca nad ikoną tradycyjnie zakłada określone etapy, które odpowiadają nakładaniu kolorów od ciemnego do jasnego. Stopniowo z mroku wyłania się oblicze, w ten sposób widoczne jest działanie Bożej światłości, która przemienia człowieka, „rozświetla” go od wewnątrz.

Mam nadzieję, iż teraz, gdy spojrzycie na ikony świętych, zobaczycie je w zupełnie innym świetle. To fascynujący świat
i wielkie dziedzictwo naszej wiary, które przypomina nam także o codziennej walce Boga o nasze zbawienie.

  1. Kolor i barwa to dwa terminy, które często używane są zamiennie, ale mają nieco różne znaczenia. Kolor odnosi się do widma światła, czyli zakresu różnych fal elektromagnetycznych, które mogą być odbierane przez nasze oczy, do fizycznych właściwości światła takich jak długość fal, natężenie. Kolor można opisać jako cechę przedmiotów lub światła, która wynika z ich możliwości odbicia lub pochłaniania określonych części widma światła. Kolory mogą być widoczne dla naszych oczu lub nie, na przykład podczerwień czy ultrafiolet. Kolory można opisać przy użyciu trzech podstawowych składników: barwy czerwonej, zielonej i niebieskiej.
    Natomiast BARWA odnosi się do tego, jak odbieramy i postrzegamy te różne właściwości światła. Jest subiektywnym doznaniem, które wynika z naszej percepcji kolorów. Są to wrażenia, które tworzymy w naszych umysłach na podstawie informacji o różnych długościach fal światła, które docierają do naszych oczu. Barwy są subiektywne, co oznacza, że mogą różnić się w zależności od indywidualnej percepcji każdej osoby. Barwa to pojęcie, które jest wrażeniem zmysłowym, które powstaje w naszych umysłach w wyniku analizy odbieranego światła przez nasz układ wzrokowy.
    Innymi słowy, kolor istnieje w rzeczywistości fizycznej jako właściwość obiektów, podczas gdy barwa to percepcja koloru przez nasze zmysły ↩︎
  2. Czerń, kolor czarny – chodzi o użycie czerni jako większej plamy koloru – wtedy właśnie czerń oznacza brak Bożej Opatrzności. Natomiast czarny pigment był i jest stosowany jako część składowa barwy jaką chcemy uzyskać, np. sankiru (“podkład” pod oblicze, początkowy ton karnacji twarzy i innych części ciała; sankir pozostawia się częściowo odsłonięty, tworząc w ten sposób obszary cienia), obszarów cienia, szat mnichów, niektórych linii itd ↩︎
Przewijanie do góry